آیا عروس می تواند از پدر شوهر مهریه بگیرد؟

در نظام حقوقی ایران، مسئولیت اصلی پرداخت مهریه بر عهده زوج است، اما در شرایطی خاص و با رعایت ضوابط قانونی، مطالبه مهریه از پدر شوهر امکان پذیر است. این موضوع به تعهد کتبی و رسمی پدر شوهر در سند ازدواج بازمی گردد و بدون وجود چنین تعهدی، مسئولیتی متوجه ایشان نخواهد بود.

مهریه، به عنوان یکی از مهم ترین حقوق مالی و قانونی زن در عقد نکاح، از لحظه جاری شدن صیغه عقد، مالکیت آن برای زوجه ایجاد می شود. این حق، فارغ از ادامه زندگی مشترک یا وقوع طلاق، همواره برای زن محفوظ است. با این حال، در مواقعی که زوج به دلایل مختلف قادر به پرداخت مهریه نباشد یا در موارد خاصی مانند فوت زوج، این سوال مطرح می شود که آیا اشخاص ثالث، به ویژه پدر شوهر، می توانند مسئولیت پرداخت این دین را بر عهده بگیرند؟ پاسخ به این پرسش، پیچیدگی های حقوقی خاص خود را دارد و نیازمند بررسی دقیق مبانی قانونی و شروط تحقق آن است. آگاهی از این شرایط نه تنها به زوجه در احقاق حقوق خود یاری می رساند، بلکه از بروز ابهامات و سردرگمی های حقوقی نیز جلوگیری می کند.

مبانی حقوقی مهریه: مسئولیت اصلی پرداخت با کیست؟

مهریه یا صداق، مالی است که طبق ماده ۱۰۸۰ قانون مدنی ایران، به موجب عقد نکاح، بر ذمه مرد قرار می گیرد. این حق مالی، به محض وقوع عقد، به ملکیت زن درمی آید و او می تواند هر زمان که بخواهد آن را مطالبه کند. انواع مهریه شامل «عندالمطالبه» و «عندالاستطاعه» است که هر یک شرایط خاص خود را دارد:

• مهریه عندالمطالبه: در این نوع مهریه، زن هر زمان که بخواهد می تواند مهریه خود را از مرد مطالبه کند و مرد مکلف به پرداخت آن است، مگر اینکه بتواند اعسار (ناتوانی مالی) خود را ثابت کند.
• مهریه عندالاستطاعه: پرداخت این مهریه منوط به توانایی مالی مرد است و زن تنها زمانی می تواند آن را مطالبه کند که مرد توانایی پرداخت را داشته باشد و اثبات این توانایی بر عهده زوجه است.

در هر دو حالت، اصل بر این است که مسئولیت پرداخت مهریه منحصراً با شوهر است. او به موجب عقد نکاح، مدیون زن می شود و این دین تا زمان پرداخت یا ابراء (بخشیدن) آن از سوی زن، بر ذمه او باقی می ماند. اما قانونگذار در شرایطی خاص، امکان ورود اشخاص ثالث به این تعهد را نیز پیش بینی کرده است. در این موارد، شخص ثالث (مانند پدر شوهر) می تواند تحت عنوان «تعهد» یا «ضمانت»، مسئولیت پرداخت مهریه را بر عهده بگیرد. در ادامه، به تفصیل به بررسی این شرایط استثنایی خواهیم پرداخت که در آن پدر شوهر می تواند به عنوان متعهد یا ضامن مهریه شناخته شود.

شرایط اختصاصی مطالبه مهریه از پدر شوهر

مطالبه مهریه از پدر شوهر یک استثناء بر اصل کلی مسئولیت شوهر است و تنها در صورت وجود شرایط حقوقی خاص امکان پذیر خواهد بود. این شرایط باید به دقت مورد بررسی قرار گیرند تا از هرگونه اقدام نادرست و اتلاف وقت و هزینه جلوگیری شود.

۱. تعهد رسمی و صریح پدرشوهر به پرداخت مهریه

مهم ترین و اساسی ترین شرط برای مطالبه مهریه از پدر شوهر، وجود یک تعهد رسمی و صریح از سوی او برای پرداخت مهریه است. این تعهد باید به صورت کاملاً واضح و شفاف در سند رسمی ازدواج (عقدنامه) قید شده باشد. صرفاً وجود یک توافق شفاهی یا قول و قرار غیررسمی، معمولاً برای دادگاه ها کافی نیست و اثبات آن در رویه قضایی با دشواری های بسیاری همراه خواهد بود.

تعهد پدرشوهر می تواند به صورت «شرط ضمن عقد» نیز درج شود. به این معنی که در زمان انعقاد عقد نکاح، شرط شود که علاوه بر زوج، پدرشوهر نیز تمام یا قسمتی از مهریه را بر عهده می گیرد. این شرط باید با توافق طرفین و در حضور عاقد در عقدنامه ثبت گردد.

نکته حیاتی این است که پدرشوهر در زمان تعهد باید دارای «اهلیت قانونی» باشد؛ یعنی عاقل، بالغ و رشید بوده و با اراده آزاد خود، این مسئولیت را پذیرفته باشد. در غیر این صورت، تعهد او فاقد اعتبار قانونی خواهد بود.

۲. ضمانت پدرشوهر برای پرداخت مهریه

یکی دیگر از راه هایی که پدرشوهر می تواند مسئول پرداخت مهریه شود، «ضمانت» او از شوهر است. در نظام حقوقی ایران، ضمانت به دو شکل اصلی مطرح می شود که تمایز آن ها در نحوه و زمان مطالبه مهریه از ضامن بسیار حائز اهمیت است:

• ضمانت «نقل ذمه به ذمه»: در این نوع ضمانت، مسئولیت اصلی پرداخت مهریه به طور کامل از شوهر (مدیون اصلی) به پدر شوهر (ضامن) منتقل می شود. به این معنا که پس از وقوع ضمانت، زوجه دیگر حق مطالبه مهریه از شوهر را ندارد و تنها می تواند به پدر شوهر مراجعه کند. این نوع ضمانت به رضایت زوجه (طلبکار) نیاز دارد و با قبول ضمانت توسط او، ذمه شوهر بری و ذمه پدر شوهر مشغول می شود.
• ضمانت «ضم ذمه به ذمه» (ضمانت تضامنی): در این حالت، مسئولیت شوهر از بین نمی رود، بلکه پدر شوهر نیز در کنار شوهر، مسئولیت پرداخت مهریه را بر عهده می گیرد. به عبارت دیگر، هم شوهر و هم پدر شوهر به صورت تضامنی مدیون زوجه هستند و زوجه حق انتخاب دارد که مهریه خود را از هر یک از آن ها یا از هر دو به صورت همزمان مطالبه کند. این نوع ضمانت در عرف و در اغلب موارد، با هدف تقویت وثیقه مهریه و اطمینان بخشیدن به زوجه انجام می شود.

ذکر دقیق نوع ضمانت در سند ازدواج یا سند رسمی جداگانه، برای روشن شدن تکلیف طرفین و جلوگیری از اختلافات آتی ضروری است.

۳. توانایی مالی پدرشوهر

در صورتی که مهریه از نوع «عندالاستطاعه» باشد و پرداخت آن منوط به توانایی مالی متعهد باشد، اثبات توانایی مالی پدرشوهر برای پرداخت مهریه از شرایط اصلی مطالبه است. زوجه باید در دادگاه ثابت کند که پدرشوهر از تمکن مالی کافی برای پرداخت مهریه برخوردار است. این اثبات می تواند از طریق استعلام اموال، حساب های بانکی و سایر دارایی های پدرشوهر صورت گیرد. دادگاه پس از بررسی شواهد و مدارک، در خصوص توانایی مالی متعهد تصمیم گیری خواهد کرد.

۴. مدارک لازم و اهلیت قانونی زوجه

برای پیگیری قانونی مطالبه مهریه از پدر شوهر، زوجه باید مدارک لازم را ارائه دهد. این مدارک شامل موارد زیر است:

• مدارک هویتی معتبر زوجه (شناسنامه و کارت ملی).
• سند رسمی ازدواج (عقدنامه) که حاوی تعهد یا ضمانت رسمی پدرشوهر باشد.
• برای پیگیری دعاوی در محاکم قضایی، زوجه ملزم به ایجاد حساب کاربری در سامانه ثنا و احراز هویت است.

همچنین، زوجه در زمان عقد باید دارای اهلیت قانونی (عقل، بلوغ و رشد) بوده باشد تا بتواند مالکیت مهریه را به درستی کسب کرده باشد.

مراحل قانونی مطالبه مهریه از پدر شوهر

مطالبه مهریه از پدر شوهر، همانند سایر مطالبات حقوقی، نیازمند طی کردن مراحل قانونی مشخصی است. این فرآیند می تواند از دو مسیر اصلی، یعنی اجرائیات ثبت یا دادگاه، پیگیری شود.

روش اول: اقدام از طریق اجرائیات ثبت (دفترخانه)

این روش زمانی قابل اجرا است که تعهد پدرشوهر به پرداخت مهریه یا ضمانت او، به صورت رسمی و در سند ازدواج یا یک سند رسمی دیگر درج شده باشد. مراحل این روش به شرح زیر است:

1. مراجعه به دفترخانه: زوجه باید با در دست داشتن مدارک هویتی و سند رسمی ازدواج به دفترخانه ای که عقد در آنجا ثبت شده یا دفترخانه کفیل مراجعه کند.
2. تکمیل فرم مطالبه: فرم مخصوص وصول مهریه را تکمیل و تحویل دفترخانه دهد. دفترخانه پس از بررسی، درخواست را به واحد اجرائیات ثبت اسناد ارسال می کند.
3. اقدامات اجرائیات: واحد اجرائیات ثبت، اقدام به استعلام از مراجع مختلف (مانند راهور برای خودرو، اداره ثبت برای املاک، بانک ها برای حساب ها و شرکت های بورس برای سهام) جهت شناسایی اموال و دارایی های پدر شوهر می کند.
4. توقیف و وصول مهریه: در صورت شناسایی اموال، دارایی های پدر شوهر به نفع مهریه زوجه توقیف شده و پس از طی مراحل قانونی (مانند مزایده)، مهریه به زن پرداخت می شود.

این روش زمانی کارآمد نیست که سند رسمی وجود نداشته باشد یا پدرشوهر هیچ مالی به نام خود نداشته باشد. در این صورت، زوجه باید از طریق دادگاه اقدام کند.

روش دوم: اقدام از طریق دادگاه (دادخواست)

در شرایطی که امکان مطالبه از طریق اجرائیات ثبت وجود نداشته باشد یا نتیجه بخش نباشد (مانند زمانی که تعهد شفاهی است یا پدرشوهر اموالی برای توقیف ندارد)، زوجه باید از طریق دادگاه اقدام کند.

1. ایجاد حساب کاربری در سامانه ثنا: این پیش نیاز اساسی برای هرگونه اقدام قضایی است.
2. تنظیم و ثبت دادخواست: زوجه باید با همراه داشتن مدارک هویتی، سند ازدواج و مستندات مربوط به تعهد یا ضمانت پدرشوهر، دادخواست مطالبه مهریه را تنظیم و از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به دادگاه صالح (دادگاه خانواده) ارسال کند.
3. مراحل دادرسی: پس از ثبت دادخواست، پرونده به دادگاه ارجاع و مراحل دادرسی شامل بررسی پرونده، تبادل لوایح، برگزاری جلسات دادگاه و ارائه دفاعیات طرفین طی می شود.
4. صدور حکم و اجرا: در صورت اثبات حقانیت زوجه، دادگاه حکم به محکومیت پدر شوهر به پرداخت مهریه صادر می کند. پدر شوهر در صورت عدم توانایی پرداخت یکجا، می تواند با تقدیم دادخواست اعسار و تقسیط مهریه، از دادگاه درخواست کند که مهریه را به صورت اقساطی پرداخت کند.

پیگیری پرونده های حقوقی مربوط به مهریه، به خصوص در مواردی که شخص ثالث (مانند پدر شوهر) متعهد پرداخت است، دارای پیچیدگی های خاص خود بوده و نیازمند دانش حقوقی عمیق است. لذا، توصیه می شود برای اطمینان از صحت و سرعت روند کار و احقاق کامل حقوق خود، حتماً از مشاوره وکلای متخصص خانواده بهره مند شوید.

نکات حقوقی مهم و پاسخ به پرسش های کلیدی

در ادامه به برخی از سوالات و ابهامات رایج در خصوص مطالبه مهریه از پدر شوهر و نکات حقوقی مرتبط با آن پرداخته می شود تا درک جامع تری از این موضوع فراهم آید.

۱. آیا مطالبه مهریه از پدرشوهر به طلاق وابسته است؟

خیر، مطالبه مهریه از پدرشوهر، همانند مطالبه آن از شوهر، به جدایی یا طلاق وابسته نیست. مهریه به محض جاری شدن صیغه عقد نکاح، به ملکیت زن درمی آید و او هر زمان که بخواهد می تواند آن را مطالبه کند. بنابراین، اگر پدرشوهر به صورت قانونی متعهد یا ضامن پرداخت مهریه باشد، زوجه می تواند حتی در دوران زندگی مشترک و بدون وقوع طلاق، این حق مالی خود را از او مطالبه کند.

۲. مطالبه مهریه از پدرشوهر پس از فوت همسر

اگر شوهر فوت کرده باشد، اصل بر این است که مهریه زن از «ماترک» (اموال به جا مانده) شوهر متوفی پرداخت می شود. مهریه به عنوان یک «دین ممتاز» بر سایر دیون متوفی، اولویت در پرداخت دارد. اما اگر پدرشوهر در زمان عقد نکاح، تعهد رسمی و صریح به پرداخت مهریه را پذیرفته باشد، زن می تواند پس از فوت همسر نیز، مهریه خود را از پدرشوهر مطالبه کند. در غیر این صورت، فوت شوهر به تنهایی مسئولیتی برای پدرشوهر ایجاد نمی کند و زوجه باید مهریه خود را از اموال باقیمانده از شوهر (پیش از تقسیم ارث) دریافت کند.

۳. مطالبه مهریه از سهم الارث پدر شوهر (در صورت فوت پدرشوهر)

این مورد با حالت قبلی متفاوت است. اگر خود پدرشوهر فوت کرده باشد و شوهر (پسر متوفی) از او ارث ببرد، در این صورت، زن می تواند مهریه خود را از سهم الارث شوهر در ترکه پدرشوهر متوفی مطالبه و توقیف کند. به عبارت دیگر، مهریه از دارایی های شوهر پرداخت می شود که بخشی از آن در قالب ارث از پدرش به او رسیده است. برای این منظور، زن ابتدا باید گواهی انحصار وراثت پدرشوهر را اخذ کرده و سپس درخواست توقیف سهم الارث شوهر را به مراجع قضایی ارائه دهد.

۴. تعهد به پرداخت مهریه از سوی اشخاص ثالث (غیر از پدرشوهر)

قانونگذار محدودیتی برای تعهد یا ضمانت اشخاص ثالث در پرداخت مهریه قائل نشده است. بنابراین، نه تنها پدرشوهر، بلکه اشخاص دیگری مانند مادرشوهر، پدربزرگ شوهر، عمو، یا حتی یک شخص کاملاً غریبه و غیرخویشاوند نیز می توانند با رعایت اهلیت قانونی (عاقل، بالغ و رشید بودن) و با تعهد رسمی و کتبی در سند ازدواج یا یک سند رسمی جداگانه، پرداخت مهریه را بر عهده بگیرند. مهم ترین شرط، رسمی بودن و صراحت این تعهد است.

۵. اعتبار تعهدات شفاهی پدرشوهر برای مهریه

تعهدات شفاهی (قول و قرارهای غیررسمی) برای پرداخت مهریه، از نظر حقوقی دارای ضعف جدی هستند. اثبات چنین تعهداتی در دادگاه بسیار دشوار است و نیاز به ارائه دلایل و مدارک مستحکم دارد. اگرچه شهادت شهود عادل می تواند یکی از دلایل اثبات دعوا باشد، اما قاضی معمولاً در برابر تعهدات مالی بزرگ و بدون سند رسمی، با احتیاط عمل می کند و ممکن است شهادت شهود به تنهایی کافی نباشد. از این رو، تاکید بر ثبت رسمی هرگونه تعهد یا ضمانت در خصوص مهریه ضروری است.

۶. انتقال اموال توسط پدرشوهر برای فرار از مهریه

اگر پدرشوهر با هدف فرار از پرداخت مهریه (پس از آنکه مسئولیت پرداخت را بر عهده گرفته است)، اقدام به انتقال صوری اموال خود به نام اشخاص دیگر (مانند فرزندان یا بستگان) کند، این عمل ممکن است تحت عنوان «معامله به قصد فرار از دین» تلقی شود. در این صورت، زوجه می تواند با طرح دعوی در دادگاه، ابطال این معاملات صوری را درخواست کند. اثبات قصد فرار از دین و صوری بودن معامله بر عهده زوجه است و به همین دلیل، در چنین مواردی، مشاوره و کمک از یک وکیل متخصص اهمیت ویژه ای پیدا می کند.

۷. هزینه های قانونی مطالبه مهریه از پدر شوهر

مطالبه مهریه از پدر شوهر، مانند هر دعوای حقوقی دیگری، شامل هزینه هایی است که زوجه باید آن ها را پرداخت کند:

• نیم عشر دولتی: در صورت اقدام از طریق اجرائیات ثبت، مبلغی معادل نیم عشر (پنج درصد) از کل مبلغ مهریه به عنوان حق الاجرا دریافت می شود.
• هزینه دادرسی: در صورت اقدام از طریق دادگاه، هزینه دادرسی بر اساس ارزش مهریه محاسبه می شود. برای مهریه تا سقف ۲۰۰ میلیون ریال، ۲.۵ درصد و برای مبالغ بیشتر، ۳.۵ درصد ارزش خواسته به عنوان هزینه دادرسی دریافت می شود.
• سایر هزینه ها: شامل هزینه ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، تایپ مدارک، کارشناسی (در صورت لزوم) و حق الوکاله وکیل (در صورت استفاده از وکیل).

زنانی که توانایی پرداخت هزینه های دادرسی را ندارند، می توانند با ارائه دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی، از دادگاه درخواست معافیت یا تقسیط این هزینه ها را داشته باشند.

نتیجه گیری

در این مقاله به بررسی جامع و تخصصی امکان مطالبه مهریه از پدر شوهر در نظام حقوقی ایران پرداختیم. روشن شد که مسئولیت اصلی پرداخت مهریه بر عهده شوهر است و مطالبه آن از پدر شوهر تنها در شرایطی استثنایی و با رعایت دقیق ضوابط قانونی امکان پذیر است. مهم ترین این شرایط شامل وجود تعهد رسمی و صریح پدر شوهر در سند ازدواج، یا ضمانت او (نقل ذمه به ذمه یا ضم ذمه به ذمه) از شوهر است. همچنین، توانایی مالی پدر شوهر برای مهریه عندالاستطاعه و ارائه مدارک مستند، از شروط ضروری به شمار می آیند.

مراحل قانونی مطالبه مهریه از پدر شوهر نیز از دو مسیر اجرائیات ثبت و دادگاه قابل پیگیری است که هر یک نیازمند رعایت الزامات و فرآیندهای خاص خود است. نکات کلیدی دیگر همچون عدم وابستگی مطالبه مهریه به طلاق، شرایط خاص پس از فوت شوهر یا پدر شوهر، اعتبار محدود تعهدات شفاهی و پیگیری معاملات به قصد فرار از دین نیز مورد تحلیل قرار گرفت. پیچیدگی های حقوقی این موضوع و لزوم جمع آوری مدارک مستند، اهمیت مشاوره با وکیل متخصص خانواده را دوچندان می کند تا از صحت و دقت روند قانونی اطمینان حاصل شود و حقوق زوجه به طور کامل احقاق گردد.

سوالات متداول

آیا بدون رضایت و تعهد پدرشوهر می توان مهریه را از او گرفت؟

خیر، بدون وجود تعهد رسمی و صریح پدرشوهر به پرداخت مهریه یا ضمانت قانونی او، امکان مطالبه مهریه از وی وجود ندارد. مسئولیت اصلی پرداخت مهریه با شوهر است.

آیا فوت شوهر به تنهایی باعث می شود پدرشوهر مسئول پرداخت مهریه شود؟

خیر. فوت شوهر به تنهایی مسئولیتی برای پدرشوهر ایجاد نمی کند. مهریه از اموال ماترک شوهر متوفی پرداخت می شود، مگر اینکه پدرشوهر پیش از فوت همسر، تعهد رسمی به پرداخت مهریه را پذیرفته باشد.

مطالبه مهریه از پدرشوهر معمولاً چقدر زمان می برد؟

مدت زمان مطالبه مهریه از پدرشوهر بسته به پیچیدگی پرونده، نوع تعهد (رسمی یا نیاز به اثبات)، میزان همکاری طرفین، و حجم کاری مراجع قضایی متفاوت است. این فرآیند می تواند از چند ماه تا بیش از یک سال به طول بینجامد.

اگر پدرشوهر تعهد شفاهی داده باشد، چگونه می توان آن را اثبات کرد؟

اثبات تعهد شفاهی پدرشوهر در دادگاه بسیار دشوار است. نیاز به ارائه دلایل و مدارک مستحکم مانند شهادت شهود عادل (با رعایت شرایط قانونی شهادت)، اقرار پدرشوهر، یا سایر قرائن و امارات قوی خواهد بود. در عمل، دادگاه ها به تعهدات شفاهی برای مبالغ زیاد با احتیاط برخورد می کنند.

آیا در صورت تعهد تضامنی پدرشوهر و شوهر، می توان ابتدا از پدرشوهر مطالبه کرد؟

بله، در صورت ضمانت ضم ذمه به ذمه (تضامنی)، زوجه حق انتخاب دارد که مهریه خود را از هر یک از آن ها (شوهر یا پدرشوهر) یا از هر دو به صورت همزمان مطالبه کند. بنابراین می تواند مستقیماً از پدرشوهر مطالبه کند.

اگر پدرشوهر اموال خود را به نام فرزندان دیگرش زده باشد، آیا همچنان می توان مهریه را مطالبه کرد؟

اگر انتقال اموال به قصد فرار از دین و به صورت صوری انجام شده باشد، زوجه می تواند با طرح دعوی ابطال معامله به قصد فرار از دین در دادگاه، این معاملات را باطل کرده و مهریه خود را از آن اموال مطالبه کند. اثبات قصد فرار از دین و صوری بودن معامله در دادگاه ضروری است.

آیا مادرشوهر نیز می تواند ضامن یا متعهد پرداخت مهریه شود؟

بله، هر شخص ثالثی که دارای اهلیت قانونی (عاقل، بالغ و رشید) باشد، می تواند با تعهد رسمی و کتبی در سند ازدواج یا سند رسمی دیگر، پرداخت مهریه را بر عهده بگیرد. بنابراین، مادرشوهر نیز می تواند ضامن یا متعهد پرداخت مهریه شود.